Κάτι τρέχει στον Έβρο

Από τον Αλέξανδρο Πολίτη

Η τουρκική προκλητικότητα δεν αντιμετωπίζεται αποκλειστικά με ανακοινώσεις του ΓΕΕΘΑ, αναχαιτίσεις στο Αιγαίο και φωτογραφίες μπροστά από καινούργια οπλικά συστήματα. Αν θέλουμε να μιλήσουμε σοβαρά για αποτροπή, πρέπει να κοιτάξουμε και μέσα στο “σπίτι” μας: εκεί όπου υπάρχουν άνθρωποι κουρασμένοι, μονάδες με κενά, εξοπλισμοί που θέλουν υποστήριξη κι ένα κράτος που, ώρες-ώρες, θυμάται την άμυνα μόνο όταν “απέναντι” ανεβαίνουν οι τόνοι.

Ας μη γελιόμαστε: η Ελλάδα δεν είναι ανυπεράσπιστη. Διαθέτει αξιόμαχες Ένοπλες Δυνάμεις, στελέχη με εμπειρία, ισχυρή επιχειρησιακή παράδοση και συστήματα που ενισχύουν τη δυνατότητα αποτροπής. Όμως, όπως έλεγε κι ο Θουκυδίδης —με τρόπο πολύ πιο κομψό από τον δικό μας— η ισχύς δεν είναι κάτι που το αγοράζεις μία φορά, το γυαλίζεις και το βάζεις στη βιτρίνα. Θέλει διαρκή φροντίδα, σχέδιο και, κυρίως, ανθρώπους.

Στη Θράκη, στον Έβρο, στο Αιγαίο και στα νησιά, η συζήτηση αυτή δεν είναι θεωρία για πάνελ με γραβάτες και χάρτες. Είναι καθημερινότητα. Είναι η σκοπιά, η επιφυλακή, το προσωπικό που κρατάει μια μονάδα όρθια, ο ΕΠΟΠ που πρέπει να εκτελέσει υπηρεσία και μετά να φροντίσει το υλικό που έχει χρεωθεί, ο νέος που σκέφτεται αν θα μείνει στο στράτευμα ή αν θα αναζητήσει μια ζωή με λιγότερη αβεβαιότητα αλλά καλύτερες συνθήκες.

Κι επειδή «si vis pacem, para bellum» — αν θέλεις ειρήνη, προετοιμάσου για πόλεμο — καλό είναι να δούμε πέντε παθογένειες που μπορούν να κάνουν την ελληνική αποτροπή λιγότερο αποτελεσματική από όσο φαίνεται στις παρελάσεις και στις τηλεοπτικές αναλύσεις.

Πρώτο αγκάθι: οι άνθρωποι που δεν φτάνουν

Η πρώτη παθογένεια δεν αφορά ούτε αεροπλάνο, ούτε άρμα, ούτε πλοίο. Είναι ο άνθρωπος. Και, για να το πούμε απλά, όταν σε μια μονάδα οι διαθέσιμοι είναι λιγότεροι από όσους χρειάζονται, το πρόβλημα δεν λύνεται με το γνωστό ελληνικό «έλα μωρέ, θα την “βγάλουμε” την δουλειά».

Θα την βγάλουν, βεβαίως. Οι στρατιωτικοί έχουν μάθει να βγάζουν δουλειά με φιλότιμο, με προσαρμογή και με εκείνη τη μαγική ελληνική ικανότητα να καλύπτουν πέντε κενά με τρεις ανθρώπους και δύο καφέδες. Αλλά αυτό δεν μπορεί να αποτελεί μόνιμη πολιτική άμυνας.

Η υποστελέχωση σε μονάδες της παραμεθορίου, στα νησιά και σε κρίσιμες ειδικότητες έχει ως αποτέλεσμα περισσότερες υπηρεσίες, λιγότερη ανάπαυση, αυξημένη πίεση και, τελικά, κόπωση. Και η κόπωση δεν είναι απλώς ένα προσωπικό πρόβλημα. Είναι επιχειρησιακό πρόβλημα.

Ένας άνθρωπος που βρίσκεται συνεχώς σε υπηρεσία, σε επιφυλακή, σε μετακινήσεις και σε διοικητικό “κυκεώνα”, δεν έχει το ίδιο περιθώριο να εκπαιδευτεί, να ανανεωθεί και να αποδώσει όπως πρέπει. Δεν φταίει ο ίδιος· “nemo dat quod non habet”, κανείς δεν μπορεί να δώσει αυτό που δεν διαθέτει.

Η Τουρκία, από την πλευρά της, γνωρίζει πολύ καλά ότι η πίεση δεν ασκείται μόνο με μεγάλες κινήσεις. Ασκείται και με μικρές, επαναλαμβανόμενες προκλήσεις: πτήσεις, UAV, παραβάσεις, NAVTEX, ρητορική έντασης, δηλώσεις που γίνονται τίτλοι και τίτλοι που γίνονται εκατέρωθεν νεύρα. Οι καταγεγραμμένες παραβιάσεις του ελληνικού εναέριου χώρου από τουρκικά αεροσκάφη και μη επανδρωμένα μέσα δείχνουν ακριβώς αυτή τη διαρκή τριβή.

Εδώ η ελληνική Πολιτεία πρέπει να σταματήσει να αντιμετωπίζει το προσωπικό, σαν αριθμό σε πίνακα οργανικών θέσεων. Ο στρατιωτικός που υπηρετεί στον Έβρο, στη Σαμοθράκη, στη Λήμνο ή σε ένα νησί του Ανατολικού Αιγαίου, δεν είναι απλώς «στελέχωση μονάδας». Είναι οικογένεια, σπίτι, ενοίκιο, παιδιά, μεταθέσεις, σχολεία, δραστηριότητες, η ή ο σύζυγος που ψάχνει δουλειά κι ένας άνθρωπος που πρέπει να έχει λόγο να συνεχίσει να υπηρετεί με αξιοπρέπεια και να παλεύει καθημερινά.

Η αποτροπή αρχίζει από εκεί. Όχι από το δελτίο Τύπου. Από το αν το στέλεχος νιώθει ότι το κράτος τον θυμάται, πριν φτάσει στο σημείο να σηκώσει τα χέρια ψηλά και παραδώσει τα όπλα.

Δεύτερο αγκάθι: αγοράζουμε, αλλά υποστηρίζουμε;

Η δεύτερη παθογένεια είναι το γνωστό ελληνικό σύνδρομο της κορδέλας και της φωτογραφίας. Αγοράζουμε ένα σύστημα, ανακοινώνουμε μια συμφωνία, κάνουμε παρουσίαση με σημαιάκια και ταρατατζούμ και λέμε «μπήκαμε στη νέα εποχή». Και μετά αρχίζει η πραγματική δουλειά, εκείνη που δεν γράφεται εύκολα σε πρωτοσέλιδα: ανταλλακτικά, τεχνική υποστήριξη, πυρομαχικά, υποδομές, εκπαιδεύσεις, πιστοποιήσεις και προσωπικό.

Το σύγχρονο οπλικό σύστημα δεν είναι σαν καινούργιο αυτοκίνητο που το παίρνεις από την αντιπροσωπεία, βάζεις βενζίνη και φεύγεις για βόλτα στην παραλιακή. Θέλει ολόκληρη αλυσίδα υποστήριξης. Αν λείπει ένας κρίκος, αρχίζει το γνωστό πανηγύρι: «περιμένουμε ανταλλακτικά», «εκκρεμεί η σύμβαση», «βρίσκεται σε διαδικασία...», «θα εξεταστεί αρμοδίως». Δηλαδή, με λίγα λόγια, “ad calendas graecas”, στα ελληνικά το λέμε συχνά «του αγίου ποτέ» ή «στη Δευτέρα Παρουσία».

Η Ελλάδα ορθώς επενδύει σε Αεροπορία και Ναυτικό, γιατί η κύρια μορφή μιας ενδεχόμενης ελληνοτουρκικής κρίσης έχει ισχυρό αεροναυτικό χαρακτήρα. Όμως η Θράκη δεν είναι θάλασσα κι ο Έβρος δεν είναι αεροδιάδρομος. Εκεί χρειάζεται Στρατός Ξηράς με επαρκείς μονάδες, σύγχρονα μέσα, αντιαεροπορική άμυνα, κινητικότητα, επικοινωνίες, ορθή εκμετάλλευση των εξαγώγιμων πληροφοριακών προϊόντων και δυνατότητα να λειτουργεί 24-7, χειμώνα-καλοκαίρι.

Δεν γίνεται να μιλάμε για άμυνα της παραμεθορίου, αλλά να θεωρούμε ότι όλα λύνονται επειδή κάπου πετούν Rafale ή επειδή μια φρεγάτα μας διαθέτει εξαιρετικό ραντάρ. Αυτά είναι κρίσιμα, αλλά δεν είναι όλα. Στον Έβρο, το ζήτημα είναι ποιος βλέπει, ποιος μετακινείται, ποιος επικοινωνεί, ποιος επισκευάζει και ποιος μπορεί να κρατήσει τη θέση του αν η κατάσταση δυσκολέψει.

Αναλύσεις για τον Στρατό Ξηράς έχουν επισημάνει ότι επί σειρά ετών βρέθηκε χαμηλότερα στην εξοπλιστική προτεραιότητα, ακριβώς επειδή κυριάρχησε η αντίληψη πως μια κρίση με την Τουρκία θα κριθεί πρωτίστως στον αέρα και στη θάλασσα. Μόνο που οι κρίσεις δεν διαβάζουν πάντα τα σενάρια που έχουμε γράψει εμείς.

Και, για να μιλήσουμε λίγο πιο λαϊκά, αν το σπίτι σου έχει καλή πόρτα, αλλά η πίσω αυλή είναι ξεκλείδωτη, μην απορείς αν κάποιος “γλυκοκοιτάζει” προς τα εκεί. Η άμυνα χρειάζεται ισορροπία, όχι μόδα.

Τρίτο αγκάθι: τρέχουμε πίσω από το γεγονός

Η τρίτη παθογένεια είναι η νοοτροπία της αντίδρασης. Γίνεται ένα περιστατικό, πετούν αεροσκάφη ή UAV, βγαίνει ανακοίνωση, καταγράφονται οι παραβιάσεις, γίνονται οι προβλεπόμενες ενέργειες, τελειώνει η ημέρα και πάμε παρακάτω. Μόνο που ο αντίπαλος δεν λειτουργεί απαραίτητα με ημερήσιο πρόγραμμα.

Η τουρκική τακτική, σε πολλές περιπτώσεις, δεν στοχεύει μόνο σε ένα άμεσο στρατιωτικό αποτέλεσμα. Στοχεύει στη διατήρηση πίεσης, στη δοκιμή αντιδράσεων, στην εξοικείωση του διεθνούς ακροατηρίου με μια γκρίζα εικόνα και στην προβολή διεκδικήσεων ως δήθεν φυσιολογικού στοιχείου της περιοχής.

Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται κάθε μέρα να συμβεί κάτι «μεγάλο». Αρκεί να υπάρχουν αρκετά μικρά, ώστε να συνηθίσεις να ζεις με αυτά. Κι αυτό είναι ίσως το πιο ύπουλο. Όπως έλεγε ο Μακιαβέλι, οι κίνδυνοι που βλέπεις από μακριά αντιμετωπίζονται ευκολότερα· όταν τους αφήσεις να πλησιάσουν, τότε τους βλέπουν όλοι, αλλά ίσως είναι αργά.

Οι παραβιάσεις με UAV έχουν ιδιαίτερη σημασία. Τα drones είναι φθηνότερα, πιο εύκολα αναλώσιμα, προσφέρουν εικόνα και πληροφορίες, ενώ ταυτόχρονα δημιουργούν επιχειρησιακή πίεση χωρίς να έχουν το ίδιο πολιτικό βάρος με μια πτήση οπλισμένων μαχητικών. Περιστατικά στο Αιγαίο έχουν καταγραφεί με τουρκικά UAVs να προβαίνουν σε παραβάσεις και παραβιάσεις, κάτι που αποδεικνύει ότι το πεδίο εξελίσσεται.

Η Ελλάδα, λοιπόν, δεν χρειάζεται μόνο να απαντά σωστά. Χρειάζεται να προβλέπει καλύτερα. Να ενώνει πληροφορίες από ραντάρ, παρατηρητήρια, πλοία, μονάδες ξηράς, αεροπορικά μέσα και μη επανδρωμένα συστήματα. Να εκπαιδεύει προσωπικό σε συνθήκες ηλεκτρονικού πολέμου, παραπληροφόρησης και ταχέων μεταβολών.

Γιατί αλλιώς κινδυνεύουμε να κάνουμε το εξής παράλογο: να μετράμε με ακρίβεια κάθε παραβίαση, αλλά να μη διαβάζουμε το μοτίβο της. Σαν να κοιτάς τις σταγόνες της βροχής και να μη βλέπεις ότι έρχεται καταιγίδα.

Τέταρτο αγκάθι: διακλαδικότητα στα χαρτιά

Η λέξη «διακλαδικότητα» ακούγεται ωραία. Την ακούμε σε ασκήσεις, ημερίδες, παρουσιάσεις και παρουσιάσεις PowerPoint με βελάκια που συνδέουν στρατό, ναυτικό κι αεροπορία. Στην πράξη, όμως, το ζήτημα είναι αν όλοι αυτοί οι κρίκοι επικοινωνούν γρήγορα, σωστά και χωρίς να χρειάζεται να περάσουν από δώδεκα γραφεία, τρεις υπογραφές και μια επιτροπή που συνεδριάζει «εν ευθέτω χρόνω».

Σε μια πραγματική κρίση, δεν θα υπάρχει η πολυτέλεια να περιμένουμε. Η Αεροπορία θα πρέπει να γνωρίζει άμεσα τι βλέπει το Ναυτικό. Ο Στρατός Ξηράς θα πρέπει να έχει εικόνα για κινήσεις που σχετίζονται με τον Έβρο ή τα νησιά. Οι ειδικές δυνάμεις, η κυβερνοάμυνα, οι υπηρεσίες πληροφοριών και η πολιτική προστασία θα πρέπει να λειτουργούν ως μέρη του ίδιου μηχανισμού.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Κλάδοι δεν συνεργάζονται. Σημαίνει όμως ότι η συνεργασία πρέπει να γίνει καθημερινή κουλτούρα κι όχι εορταστική εξαίρεση ή event επιδείξεων. Να υπάρχει σε επίπεδο μονάδων, όχι μόνο σε αίθουσες επιχειρήσεων με μεγάλες οθόνες επιπέδου σχηματισμών κι άνω.

Η σύγχρονη απειλή είναι υβριδική. Μπορεί να ξεκινήσει με κυβερνοεπίθεση, να συνεχιστεί με fake news στα κοινωνικά δίκτυα, να συνοδευτεί από μεταναστευτική πίεση στα σύνορα, να περιλαμβάνει UAVs και να καταλήξει σε μια ένταση που κανείς δεν ξέρει πότε ακριβώς έγινε «κρίση». Κι εκεί δεν αρκεί ο καθένας να κάνει καλά το δικό του κομμάτι. Πρέπει όλοι να παίζουν το ίδιο έργο, κι όχι ο ένας τραγωδία, ο άλλος κωμωδία κι ο τρίτος ακόμα να ψάχνει το stage.

Στη Θράκη αυτό γίνεται ακόμα πιο κρίσιμο.Η περιοχή δεν είναι μόνο στρατιωτικός χώρος. Είναι σύνορο, πύλη εισόδου, ενεργειακός κόμβος, περιοχή με κρίσιμες υποδομές, λιμάνι, οδικοί και σιδηροδρομικοί άξονες, κοινότητες με ιδιαίτερα κοινωνικά και πολιτιστικά χαρακτηριστικά. Η ασφάλεια, λοιπόν, δεν μπορεί να περιορίζεται στα στρατόπεδα. Θέλει συνεργασία θεσμών, τοπικής αυτοδιοίκησης, κρατικών υπηρεσιών και κοινωνίας.

Concordia res parvae crescunt — με την ομόνοια ακόμη και τα μικρά πράγματα μεγαλώνουν. Και στην άμυνα, η ομόνοια δεν είναι σύνθημα. Είναι χρόνος αντίδρασης.

Πέμπτo αγκάθι: άμυνα χωρίς κοινωνία

Η πέμπτη και ίσως η πιο παραγνωρισμένη παθογένεια είναι ότι συχνά μιλάμε για άμυνα λες και είναι κάτι αποκομμένο από την κοινωνία. Σαν να υπάρχει από τη μία το στρατόπεδο και από την άλλη ο πολίτης, ο οποίος απλώς περνάει απ’ έξω, βλέπει τη σκοπιά και λέει «να ’ναι καλά τα παιδιά».

Μόνο που η εθνική άμυνα δεν είναι μόνο θέμα των ενόπλων. Είναι και θέμα τοπικής ανθεκτικότητας. Είναι το αν ένας νέος θα μείνει στον Έβρο ή θα φύγει, επειδή δεν βλέπει προοπτική. Είναι το αν μια οικογένεια μπορεί να ζήσει σε ένα ακριτικό χωριό με αξιοπρέπεια. Είναι το αν υπάρχουν σχολεία, γιατροί, δρόμοι, δουλειές, επικοινωνίες και υπηρεσίες.

Δεν φυλάει κανείς αποτελεσματικά έναν τόπο που αδειάζει. Μπορείς να έχεις σύνορα, φυλάκια και κάμερες, αλλά αν οι κοινότητες πίσω από αυτά γερνούν, φτωχαίνουν κι εγκαταλείπονται, τότε η στρατηγική άμυνα γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Η παραμεθόριος χρειάζεται κατοίκους, οικονομία και παρουσία κράτους στην πράξη.

Εδώ μπαίνει και η επικοινωνιακή διάσταση του θέματος. Η Τουρκία συστηματικά επιχειρεί να παράγει αφηγήματα για τη Θράκη, τη μουσουλμανική μειονότητα, τα σύνορα και τα ελληνοτουρκικά. Η απάντηση δεν μπορεί να είναι άναρθρες κραυγές ή συνωμοσιολογία. Πρέπει να είναι θεσμική παρουσία, σεβασμός των δικαιωμάτων, διαφάνεια, τεκμηρίωση και κυρίως ένα κράτος που δεν αφήνει κενά να καλύπτονται από κάθε είδους «προστάτη» της κακιάς ώρας.

Γιατί, ας πούμε την αλήθεια όπως είναι: ο πολίτης που νιώθει παραμελημένος δεν γίνεται αυτομάτως «πρόβλημα». Γίνεται όμως πιο ευάλωτος σε όποιον του τάξει εύκολες απαντήσεις, προστασία, λεφτά, ταυτότητα ή απλώς λίγη προσοχή. Κι αυτή την απλή πολιτική αλήθεια την καταλαβαίνουν πολύ καλά όσοι επενδύουν στην επιρροή τους.

Ο Καζαντζάκης έλεγε «να αγαπάς την ευθύνη». Στη Θράκη, στον Έβρο και στα νησιά, ευθύνη δεν είναι να θυμόμαστε τους κατοίκους μόνο όταν υπάρχει ένταση, φωτιά, επίσκεψη υπουργού ή κάποια κάμερα. Ευθύνη είναι να τους δίνουμε λόγο να μείνουν και να νιώθουν ότι Ελλάδα δεν είναι μόνο η Αθήνα.

Το κράνος δεν αρκεί

Η αποτροπή δεν είναι μια λέξη για στρατιωτικές παρελάσεις, ούτε μια ωραία φράση για πολιτικές ομιλίες. Είναι καθημερινή άσκηση σοβαρότητας. Θέλει προσωπικό που να αντέχει, μέσα που να λειτουργούν, σχέδιο που να μην αλλάζει κάθε φορά που αλλάζει υπουργός, εκπαίδευση που να βλέπει μπροστά και κοινωνίες που να μένουν ζωντανές.

Η Τουρκία θα συνεχίσει να δοκιμάζει όρια, να ασκεί πίεση, να χρησιμοποιεί μέσα στρατιωτικά, διπλωματικά, επικοινωνιακά και υβριδικά. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να ζούμε με φόβο ή με το κράνος στο κεφάλι από το πρωί ως το βράδυ. Σημαίνει όμως ότι δεν έχουμε το δικαίωμα να ζούμε με αυταπάτες.

Όπως λέει και το γνωστό γνωμικό, «όποιος θέλει να είναι ασφαλής, δεν κοιμάται όρθιος». Και η Ελλάδα, ειδικά στην παραμεθόριο, πρέπει να είναι άγρυπνη χωρίς να είναι νευρική, δυνατή χωρίς να είναι αλαζονική κι έτοιμη χωρίς να περιμένει πρώτα την κρίση, για να θυμηθεί τι έπρεπε να έχει κάνει από χθες.

Vigilantibus, non dormientibus, subvenit res publica: η Πολιτεία οφείλει να στηρίζει τους άγρυπνους.